CHIỀU TÀN

"...Thiên nhiên vốn không biết nói, nhưng đôi khi lại nói thay con người nhiều hơn bất cứ lời nào. Một chiếc lá lìa cành, một dòng nước lặng, một vệt nắng cuối ngày hay một màu trắng phủ lên đỉnh núi đều có thể mang theo một câu chuyện riêng của kiếp người. Chỉ cần đứng trước cảnh vật đủ lâu, ta sẽ nhận ra có những điều tưởng đang ở ngoài kia, kỳ thực vẫn âm thầm chuyển động trong chính tâm hồn mình..."

CHIỀU TÀN

Những giọt chiều treo mép cửa rồi

Mây ngàn đảo cánh nhạt nhoà trôi

Nhìn con ngõ quạnh mùa thay lá

Lại mảnh vườn hoang gió gãy chồi

Cuối bãi thu vàng phơi lụa mỏng

Quanh triền suối lạnh đổ dòng côi

Hoàng hôn nhuộm tím màu hoang vỡ

Chỉ mỗi màn sương trắng ngọn đồi ./.

LCT 3O/1O/2O26

Bình chuyện sâu

CHIỀU TÀN – khi cảnh chiều soi bóng một đời người

“Những giọt chiều treo mép cửa rồi” — câu thơ mở ra một buổi chiều không đến bằng tiếng động, mà bằng những giọt thời gian lặng lẽ đọng nơi ngưỡng cửa. Chiều vốn vô hình, vậy mà ở đây lại có thể “treo”, có thể nhìn thấy, có thể cảm nhận như những giọt ánh sáng cuối ngày đang níu lại một chút gì trước khi rơi xuống phía hoàng hôn. Ngay từ đó, cái chiều trong bài đã không còn đơn thuần là thời khắc của đất trời; nó thấp thoáng một chiều khác — chiều của đời người.

Mây ngàn đảo cánh nhạt nhoà trôi, không gian bắt đầu chuyển động. Những cánh mây như một đàn chim đổi hướng giữa trời rộng, nhưng càng đảo cánh lại càng nhạt vào khoảng không. Cảnh vật dường như đang tự rời khỏi chính nó. Một chút sáng, một chút hình, một chút sắc cứ thế lùi xa. Có lẽ vì vậy mà người đọc bắt đầu cảm được phía sau cảnh chiều là một tâm thế đang ngoái nhìn thời gian.

Rồi cái nhìn từ trời cao trở về mặt đất:

“Nhìn con ngõ quạnh mùa thay lá

Lại mảnh vườn hoang gió gãy chồi.”

Một con ngõ vắng, một mảnh vườn hoang — những không gian tưởng rất bình thường nhưng khi đặt cạnh “mùa thay lá”, chúng bỗng mang màu của biến thiên. Lá thay mùa như tuổi đời thay sắc. Còn “gió gãy chồi” lại là một hình ảnh có sức gợi đặc biệt: chồi vốn là dấu hiệu của sự sống, của khởi đầu, của một ngày mai đang hé mở; nhưng ở đây chồi chưa kịp thành cây đã bị gió làm gãy. Cái đẹp của câu thơ vì thế không chỉ nằm trong cảnh mà còn phảng phất một nỗi ngậm ngùi về những điều từng xanh non trong đời mà không phải điều gì cũng đi đến mùa nở rộ.

Đến hai câu luận, sắc thu hiện lên đẹp mà buồn:

“Cuối bãi thu vàng phơi lụa mỏng

Quanh triền suối lạnh đổ dòng côi.”

Thu vàng được ví như một tấm lụa mỏng phơi trên cuối bãi — mềm mại, óng ánh, nhưng cũng mong manh đến mức chỉ cần một cơn gió là có thể tan vào chiều. Cái đẹp ở đây không phải cái đẹp rực rỡ của mùa đang độ đầy, mà là cái đẹp đã đứng sát bên sự phai tàn.

Và bên cạnh tấm lụa vàng ấy là một “dòng côi”. Dòng suối vốn cứ chảy, nhưng khi mang chữ “côi”, nó bỗng có một thân phận. Dường như con nước cũng biết cô đơn, cũng mang một nỗi riêng không người chia sẻ. Cảnh vật từ đây không còn là cảnh vật đứng ngoài con người; nó bắt đầu mang hình thái của con người, mang những trạng thái mà con người từng trải qua.

Rồi hoàng hôn xuống:

“Hoàng hôn nhuộm tím màu hoang vỡ.”

Một màu tím phủ lên không gian. Nhưng “hoang” đã đủ gợi vắng, còn “vỡ” lại khiến cái hoang ấy không còn nguyên vẹn. Đó có thể là một buổi chiều của đất trời, cũng có thể là một miền ký ức đã qua nhiều mùa dâu bể. Hoàng hôn không chỉ nhuộm màu cho cảnh; nó như nhuộm lên những gì còn sót lại của một đời người.

Và rồi câu cuối khép lại:

“Chỉ mỗi màn sương trắng ngọn đồi.”

Một câu thơ tưởng như chỉ để hoàn tất bức tranh phong cảnh, nhưng nếu đọc chậm lại, ta chợt thấy trong màn sương ấy một hình thái khác của con người. Ngọn đồi có thể là dáng đời đã đi qua bao dốc núi; màn sương trắng phủ trên ngọn đồi có thể chỉ là sương chiều, nhưng cũng có thể là mái tóc đã bạc trắng theo năm tháng.

Cái hay của hình ảnh này nằm chính ở chỗ nó không nói ra.

Không cần một chữ “già”, không cần một chữ “bạc”, không cần kể về những năm tháng đã qua. Chỉ một màn sương trắng phủ lên ngọn đồi, thế là người đọc có thể tự nhìn thấy một con người đang đứng ở phía bên kia của tuổi trẻ.

Nếu đọc như vậy, toàn bộ bài thơ bỗng chuyển nghĩa. “Chiều” không chỉ là chiều của trời. “Thu” không chỉ là mùa của đất. “Hoàng hôn” không chỉ là sắc trời. Những hình ảnh ấy dần trở thành những hình thái của đời người: có lúc xanh non, có lúc rực vàng, có lúc gãy chồi, có lúc cô độc, có lúc hoang vỡ, rồi cuối cùng phủ lên mình một màu trắng của thời gian.

Bởi thế, CHIỀU TÀN không cần nói trực tiếp về con người mà vẫn là một bài thơ rất gần với thân phận người. Cảnh vật trong bài giống như một tấm gương: nhìn vào tưởng thấy trời đất, nhưng nhìn thật lâu lại thấy bóng dáng chính mình.

Và có lẽ cái “tàn” trong nhan đề cũng không phải sự tàn lụi tuyệt đối. Nó chỉ là khoảnh khắc một vẻ đẹp đang đi đến cuối mùa, một ngày đang đi đến cuối chiều, một đời người đang đi về phía xế bóng. Càng ở cuối, cảnh càng nhạt, nhưng chính trong cái nhạt ấy lại hiện ra một vẻ đẹp khác — vẻ đẹp của sự từng trải, của những gì đã đi qua và không thể quay trở lại.

Để rồi cuối cùng, giữa cả một không gian đã tím hoang và vỡ vụn, chỉ còn lại một màu trắng.

Một màu trắng của sương.

Một màu trắng của tóc.

Và biết đâu, cũng là màu trắng của thời gian phủ lên một đời người.