"...Ngày về, con ngõ cũ vẫn nằm đó dưới nắng mai, mái ngói vẫn hồng trong ánh sớm, nhưng những người từng làm nên hơi ấm của quê hương đã trở thành miền ký ức xa xăm..."
NGÀY VỀ
Trở lại quê nhà giữa nắng mai
Nhìn con ngõ lặng dáng u hoài
Đâu còn mẹ đứng canh thềm cũ
Thấy chỉ em ngồi dỗ mộng phai
Vẫn mặt trời soi màu ngói ửng
Từng cơn gió đuổi vạt sương cài
Nhưng sầu đã chín đang chờ rụng
Chạnh nghĩ bây giờ phải nhớ ai ./.
LCT O5/O8/2O26
LỜI BÌNH :
NGÀY VỀ là một bài thơ thấm đẫm cảm thức hoài niệm, nhưng điều đáng chú ý là nỗi buồn trong bài không xuất phát từ sự đổi thay của quê hương mà chủ yếu đến từ sự đổi thay của con người trước dòng chảy thời gian.
Hai câu mở đầu đưa người đọc bước vào không gian của một buổi sáng quê nhà:
Trở lại quê nhà giữa nắng mai
Nhìn con ngõ lặng dáng u hoài
"Nắng mai" vốn gợi sự tươi sáng và khởi đầu, nhưng ngay sau đó lại là hình ảnh "con ngõ lặng" mang "dáng u hoài". Cảnh vật dường như đã nhuốm màu tâm trạng. Chữ "dáng" được dùng khá tinh tế, khiến nỗi buồn không chỉ là cảm xúc của con người mà như đã thấm vào cảnh vật, hiện hình trong từng góc nhỏ của quê hương.
Đến cặp câu thực, mạch cảm xúc chuyển từ cảnh sang người:
Đâu còn mẹ đứng canh thềm cũ
Thấy chỉ em ngồi dỗ mộng phai
Câu thơ đầu gợi lên một mất mát lớn lao nhưng được diễn tả bằng giọng điệu hết sức giản dị. Hình ảnh người mẹ đứng nơi thềm cũ chứa đựng sự chờ đợi, yêu thương và che chở. Chỉ với ba chữ "đâu còn mẹ", khoảng trống của thời gian đã hiện ra đầy ám ảnh.
Câu thơ tiếp theo mở rộng thêm chiều sâu cảm xúc. Hình ảnh "em ngồi dỗ mộng phai" gợi một con người đang lặng lẽ sống cùng những ước vọng đã nhạt màu theo năm tháng. Chữ "dỗ" được dùng giàu sức gợi, bởi nó diễn tả sự tự an ủi trước những điều không còn nguyên vẹn. Nếu câu thơ về mẹ gợi nỗi mất mát, thì câu thơ về em lại gợi nỗi dang dở.
Hai câu luận đưa người đọc trở lại với cảnh vật:
Vẫn mặt trời soi màu ngói ửng
Từng cơn gió đuổi vạt sương cài
Chữ "vẫn" là điểm tựa quan trọng của cả cặp câu. Sau những đổi thay của con người, thiên nhiên vẫn vận hành theo nhịp điệu quen thuộc. Ánh mặt trời vẫn phủ lên mái ngói, những làn gió vẫn xua đi lớp sương sớm. Cảnh vật không mang vẻ bi thương mà giữ nguyên nét bình yên vốn có. Chính sự bình yên ấy lại làm nổi bật hơn cảm giác mất mát trong lòng người trở về.
Hai câu kết là nơi cảm xúc lắng đọng thành suy tư:
Nhưng sầu đã chín đang chờ rụng
Chạnh nghĩ bây giờ phải nhớ ai
Hình ảnh "sầu đã chín" là một liên tưởng đẹp và giàu ý nghĩa. Nỗi buồn không còn là cảm xúc nhất thời mà đã được thời gian bồi đắp, tích tụ và lắng sâu. Chữ "rụng" tạo cảm giác về một quy luật tự nhiên, như thể mọi vui buồn của đời người rồi cũng sẽ đến lúc rơi xuống cùng năm tháng.
Câu thơ cuối khép lại bài thơ bằng một câu hỏi không cần lời đáp. "Phải nhớ ai" không phải là sự lãng quên, mà là nỗi bâng khuâng trước những đổi thay của cuộc đời. Những người từng gắn bó, những điều từng thân thuộc nay hoặc đã xa, hoặc chỉ còn là ký ức. Bởi thế, câu thơ để lại một khoảng lặng sâu, khiến người đọc không chỉ nghĩ về nhân vật trữ tình mà còn nghĩ về chính mình.
NGÀY VỀ không sử dụng những hình ảnh lớn lao hay những lời than thở trực tiếp. Giá trị của bài thơ nằm ở sự chân thành và tiết chế. Cảnh quê hiện lên bình dị, con người xuất hiện ít nét chấm phá, nhưng phía sau mỗi hình ảnh là một lớp trầm tích của thời gian. Bài thơ vì thế gợi nên nỗi buồn nhẹ mà sâu, lặng mà thấm, như dư âm của một cuộc trở về để nhận ra rằng quê hương vẫn còn đó, chỉ có con người là không thể đứng yên trước bước đi của năm tháng.
