VỀ QUÊ

"...Sau những cuộc trả vay với đời, sau những tháng năm lận đận giữa phong trần và danh lợi, con người thường mong tìm về một nơi để lắng lòng. Bài thơ VỀ QUÊ là tâm sự của kẻ từng rong ruổi giữa cuộc đời, nay muốn trở về với cội nguồn, với những giá trị giản dị và chân thật nhất..." 

VỀ QUÊ

Thế cũng xong rồi cuộc trả vay

Về quê ngắm lại mảnh nương cày

Buông đời lãng tử thời xanh mắt

Bỏ nghĩa phong trần nợ trắng tay

Một vũng cầm thi sầu nước nổi

Từng đêm tửu sắc hận duyên đày

Ta giờ ngán ngẩm vòng danh lợi

Lẫn bước chân tìm vận rủi may ./.

LCT O8/O9/2O26

Bài bình:

*****

VỀ QUÊ không chỉ là câu chuyện trở về với quê hương theo nghĩa địa lý, mà sâu xa hơn là hành trình trở về với chính mình sau một đời nhiều biến động. Bài thơ mang âm hưởng của sự chiêm nghiệm, của một con người đã đi qua những ngã rẽ vui buồn, được mất, để cuối cùng nhìn lại cuộc đời bằng ánh mắt tỉnh táo và lặng lẽ.

Ngay câu mở đầu:

“Thế cũng xong rồi cuộc trả vay

Về quê ngắm lại mảnh nương cày”

đã gợi cảm giác như một tiếng thở dài nhẹ nhõm. Thành ngữ "trả vay" ở đây không chỉ là chuyện cơm áo, vật chất, mà còn là những món nợ ân tình, nợ công danh, nợ đời người. Từ "thế cũng xong rồi" nghe rất đỗi tự nhiên nhưng hàm chứa biết bao cay đắng lẫn từng trải. Nó là lời tổng kết của một chặng đường dài. Sau tất cả những bon chen và gánh nặng, nhân vật trữ tình chọn "về quê" – nơi khởi đầu của đời mình, nơi còn lưu giữ những giá trị nguyên sơ nhất.

Hai câu thực mở ra bức chân dung của quá khứ:

“Buông đời lãng tử thời xanh mắt

Bỏ nghĩa phong trần nợ trắng tay”

"Xanh mắt" là hình ảnh rất đắt. Nó gợi tuổi trẻ còn non nớt, còn nhiều khát vọng và cả những ảo tưởng. Thuở ấy, con người mang tâm thế của một "lãng tử", thích phiêu du, thích dấn thân vào những miền xa lạ. Nhưng thời gian đã làm thay đổi tất cả. Động từ "buông" và "bỏ" đặt đầu câu như hai nhát cắt dứt khoát vào quá khứ. Đó không phải sự chối bỏ cay nghiệt, mà là sự buông xuống của người đã hiểu quy luật đời người.

Đặc biệt, cụm từ "nợ trắng tay" tạo nên một nghịch lý đầy ám ảnh. Đi qua bao năm tháng, cuối cùng thứ còn lại có thể chỉ là đôi bàn tay trắng. Nhưng chính trong cái "trắng tay" ấy lại có sự thức ngộ về giá trị thật của cuộc sống. Công danh, tiền bạc hay những cuộc tranh hơn thua rồi cũng không thể mang theo đến cuối đời.

Đến hai câu luận, chiều sâu tâm trạng được đẩy lên rõ nét:

“Một vũng cầm thi sầu nước nổi

Từng đêm tửu sắc hận duyên đày”

Đây là cặp câu giàu chất cổ phong. "Cầm thi" tượng trưng cho thú vui văn chương, nghệ thuật; "tửu sắc" đại diện cho những mê đắm của kiếp người. Hai hình ảnh ấy như tóm gọn cả một quãng đời từng sống hết mình với cảm xúc và đam mê.

"Một vũng cầm thi" là cách nói rất gợi. Tài hoa, thi phú tưởng rộng lớn nhưng cuối cùng chỉ còn như một "vũng" nước nhỏ mang nỗi sầu lênh đênh. Hình ảnh "sầu nước nổi" khiến nỗi buồn không đứng yên mà như đang trôi dạt theo dòng đời.

Trong khi đó, "hận duyên đày" lại gợi những vết thương tình cảm. Những đêm dài của tửu sắc không đem đến niềm vui trọn vẹn mà chỉ để lại dư âm của tiếc nuối và đau đớn. Ở đây không có sự kể lể, nhưng người đọc vẫn cảm nhận được bóng dáng của những cuộc tình dang dở, những giấc mộng không thành.

Hai câu kết là điểm lắng sâu nhất của toàn bài:

“Ta giờ ngán ngẩm vòng danh lợi

Lẫn bước chân tìm vận rủi may.”

Nếu câu đầu là sự tổng kết quá khứ thì hai câu cuối là sự xác lập một thái độ sống. Sau bao năm tháng, điều khiến tác giả mệt mỏi nhất không phải nghèo khó hay thất bại, mà là "vòng danh lợi" – vòng quay bất tận của tham vọng và hơn thua.

Từ "ngán ngẩm" mang sắc thái rất đời thường nhưng lại cực kỳ đắt giá. Nó không phải nỗi oán trách, cũng không phải sự bất lực, mà là tâm trạng của người đã nhìn thấu bản chất của cuộc chơi. Khi hiểu rằng danh lợi chỉ là phù du, con người không còn thiết tha chạy theo nữa.

Câu thơ cuối đặc biệt sâu sắc. "Lẫn bước chân tìm vận rủi may" cho thấy dù đã muốn thoát khỏi vòng xoáy cuộc đời, con người vẫn là một phần của cuộc đời ấy. Chữ "lẫn" diễn tả trạng thái vừa nhập cuộc vừa đứng ngoài quan sát. Đó là nghịch lý muôn thuở của kiếp nhân sinh: biết đời là cõi tạm nhưng vẫn phải sống trong đời; hiểu được mất là vô thường nhưng vẫn bước tiếp trên con đường số phận.

Xét về tổng thể, VỀ QUÊ mang vẻ đẹp của một bài thơ đậm chất hồi cố và triết lý. Cái hay không nằm ở việc kể chuyện quê hương, mà ở việc dùng hình ảnh "về quê" như một biểu tượng cho sự trở về với cội nguồn tâm hồn. Đằng sau tám câu thơ là bóng dáng của một người từng trải, đã nếm đủ men đời, từng say với tài hoa, tình ái và công danh, để rồi cuối cùng nhận ra rằng bình yên đôi khi chỉ là được đứng trên mảnh đất quê nhà, lặng nhìn lại những gì đã qua.

Bài thơ vì thế để lại dư âm man mác buồn, nhưng đó không phải nỗi buồn bi lụy. Đó là nỗi buồn của sự giác ngộ, của một tâm hồn đã đi gần hết vòng đời và bắt đầu tìm thấy sự thanh thản trong chính những điều giản dị nhất.

Đây là một trong những bài thơ có chiều sâu thế sự khá rõ. Cái "về quê" trong bài không chỉ là trở về quê cũ, mà còn là trở về sau khi đã trả xong những món nợ với đời, với mộng tưởng và với chính bản thân mình. Chính tầng nghĩa đó làm cho bài thơ có sức nặng hơn một bài thơ hoài hương thông thường.