"...Có những buổi chiều không chỉ nhuộm màu lên cảnh vật mà còn đánh thức những miền ký ức sâu kín trong lòng người. Giữa tiếng chuông, tiếng mõ, giữa mây gió và sương khói, đôi khi một nỗi niềm cũ lại trở về theo cách rất riêng..."
KHÚC HOÀNG HÔN
(Thuận nghịch độc)
Thuận:
Thôn lồng gió cuộn ngõ tràn mây
Núi loãng mù chao đảo nhạn bầy
Dồn dập mõ vang chiều khói phủ
Hững hờ chuông đổ bến sương vây
Ngôn thi khởi phóng khai lời dịch
Ngữ chọn chờ lưu chuyển ý gầy
Hồn lỡ mộng khi người nhớ cảnh
Chôn đời khổ nợ vướng sầu đây...
Nghịch:
Đây sầu vướng nợ khổ đời chôn
Cảnh nhớ người khi mộng lỡ hồn
Gầy ý chuyển lưu chờ chọn ngữ
Dịch lời khai phóng khởi thi ngôn
Vây sương bến đổ chuông hờ hững
Phủ khói chiều vang mõ dập dồn
Bầy nhạn đảo chao mù loãng núi
Mây tràn ngõ cuộn gió lồng thôn ./.
LCT 16/O7/2O26
 |
LỜI BÌNH CHUYÊN SÂU: "KHÚC HOÀNG HÔN" – SỰ GIAO THOA GIỮA TÂM CẢNH VÀ THIÊN CẢNH
Trong dòng chảy của thi ca đương đại, Thuận nghịch độc (đọc xuôi hay đọc ngược đều thành một bài thơ đúng niêm luật Đường luật) luôn là một đỉnh núi thách thức bản lĩnh của người cầm bút. Thể thơ này không chỉ đòi hỏi một tư duy toán học chính xác trong việc sắp xếp bằng trắc, đối chữ, mà cái khó nhất là phải giữ cho mạch thơ được tự nhiên, không bị “cưỡng nghĩa”. Với “Khúc Hoàng Hôn”, tác giả LCT đã kiến tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật đặc sắc, nơi chữ nghĩa không chỉ để trình diễn kỹ thuật mà thực sự đã chở được cái hồn diện mục của không gian và tâm thức.
I. CHIỀU THUẬN: TIẾNG VĨ THANH TRẦM BUỒN KHÉP LẠI MỘT NGÀY
Ở chiều thuận, bài thơ vận hành theo đúng quy luật của tự nhiên và tâm lý học: Đi từ ngoại cảnh thâm nhập vào nội tâm, để rồi khép lại bằng một tiếng thở dài định mệnh trước dòng trôi của thời gian.
1. Bức tranh không gian vần vũ lúc ngày tàn (Hai câu đề)
Thôn lồng gió cuộn ngõ tràn mây
Núi loãng mù chao đảo nhạn bầy
Hai câu mở đầu vẽ nên một không gian hoàng hôn vĩ mô mang tính động. Tác giả không dùng lối tả cảnh bình yên thường thấy mà dùng những động từ mạnh, có tính chất ôm trùm: “lồng”, “cuộn”, “tràn”. Phép đảo ngữ đẩy các danh từ không gian (thôn, ngõ) lên đầu, khiến cái ngột ngạt của giông gió và mây trời như đang nén chặt lấy làng quê.
Hình ảnh “Núi loãng mù” tạo ra một phông nền nhạt nhòa, làm nổi bật cánh “nhạn bầy” đang “chao đảo”. Cái chao đảo của cánh chim vừa thực (do tác động của gió cuộn), lại vừa gợi sự bất ổn, lạc lõng của chính thân phận con người trước vũ trụ bao la trong thời khắc chuyển giao ngày - đêm.
2. Sự đối lập thanh âm và ranh giới Đời - Đạo (Hai câu thực)
Dồn dập mõ vang chiều khói phủ
Hững hờ chuông đổ bến sương vây
Hai câu thực đạt đến độ chín muồi của nghệ thuật đối trong thơ Đường luật, tạo nên một cấu trúc động - tĩnh tuyệt vời bằng thính giác và thị giác:
“Dồn dập” (tính từ động) đối gắt gao với “Hững hờ” (tính từ tĩnh).
“Mõ vang” (thanh âm cõi nhân sinh, thúc giục) đối với “Chuông đổ” (thanh âm cõi thiền, buông bỏ).
“Chiều khói phủ” (cảnh đời thực của khói bếp) đối với “Bến sương vây” (cảnh ảo mộng của hư vô).
Tiếng mõ dồn dập như muốn níu giữ, giục giã thời gian, đại diện cho những lo toan của cõi đời. Ngược lại, tiếng chuông chùa hững hờ buông rơi bên bến sương như một lời nhắc nhở về sự vô thường. Sự hòa quyện giữa khói và sương tạo nên một không gian mờ nhân ảnh, đặc quánh nỗi buồn thời gian.
3. Nghiệp văn chương và sự vắt kiệt tâm thức (Hai câu luận)
Ngôn thi khởi phóng khai lời dịch
Ngữ chọn chờ lưu chuyển ý gầy
Từ cảnh vật, bài thơ chuyển dịch vào sâu trong tâm thức của người nghệ sĩ. Hai câu luận là một sự tự sự đầy sâu sắc về lao động chữ nghĩa. “Ngôn thi” (ngôn ngữ thơ) được “khởi phóng” (khơi mào) để “khai lời dịch” (mở ra các tầng nghĩa).
Người làm thơ phải ngồi “chọn ngữ”, kiên nhẫn “chờ lưu chuyển” (đợi dòng chảy của tư duy thông suốt) nhằm tải đi cái “ý gầy”. Chữ “ý gầy” ở đây rất đắt, nó không phải là sự nghèo nàn, mà là biểu tượng của tư duy nghệ thuật tinh chất, gầy guộc và trăn trở vì đã được chắt chiu, gọt giũa qua bộ lọc nghiêm ngặt của lý trí.
4. Tiếng thở dài định mệnh (Hai câu kết)
Hồn lỡ mộng khi người nhớ cảnh
Chôn đời khổ nợ vướng rồi đây...
Hoàng hôn khép lại cũng là lúc con người đối diện với chính mình. “Hồn lỡ mộng” – một sự hụt hẫng, tỉnh mộng giữa đời thực. Khi con người chủ động nhớ cảnh, họ trở thành kẻ si tình trước thiên nhiên, để rồi nhận ra kết cục bi tráng ở câu cuối: “Chôn đời khổ nợ vướng rồi đây...”. Chữ “đây” vang lên đầy u uất và vô định, như một sự thừa nhận về cái nghiệp thi ca, nợ trần gian đã vướng vào thì khó lòng dứt bỏ.
II. CHIỀU NGHỊCH: SỰ BỪNG TỈNH CỦA TRÍ TUỆ VÀ SỰ QUY TỤ BÌNH YÊN
Khi đọc ngược từ dưới lên, cấu trúc tư duy của bài thơ đảo chiều hoàn toàn: Tâm cảnh đi trước, Thiên cảnh theo sau; nỗi niềm u uẩn từ bên trong bộc phát ra ngoài và tìm được lối thoát.
1. Lời tự thú và sự thức tỉnh của lý trí (Hai câu đề đọc ngược)
Đây rồi vướng nợ dẫu lòng khôn
Cảnh nhớ người khi mộng lỡ hồn
Nếu ở chiều thuận, cái "vướng nợ" là kết quả cay đắng ở cuối bài, thì ở chiều nghịch, nó lại là sự chủ động chấp nhận ngay từ đầu. Sự xuất hiện của cụm từ “dẫu lòng khôn” tạo ra một cú lật nghĩa ngoạn mục. Dù lý trí có tỉnh táo (“lòng khôn”) đến mấy, con người vẫn tự nguyện sa vào cái bẫy diện mục của tình đời, tình thơ.
Đặc biệt, câu “Cảnh nhớ người khi mộng lỡ hồn” mang một quyền năng biểu cảm xuất sắc. Lúc này, không còn là người chủ động ngắm cảnh nữa, mà chính thiên nhiên (thôn ngõ, bến sương) cũng mang linh tính, đang hoài niệm, ngóng trông và đồng điệu với trạng thái “lỡ hồn” của thi nhân.
2. Sự tự tại trong tư duy sáng tác (Hai câu thực đọc ngược)
Gầy ý chuyển lưu chờ chọn ngữ
Dịch lời khai phóng khởi thi ngôn
Ở chiều thuận, việc làm thơ là một sự gò bó, chắt chiu từng chữ. Nhưng sang chiều nghịch, khi cái “ý gầy” đã được định hình trước, nó chủ động “chuyển lưu” để đi tìm chữ nghĩa.
Hành động “Dịch lời khai phóng” đi trước “khởi thi ngôn”. Lúc này, thơ ca không còn là nỗi "khổ nợ" đè nặng nữa, mà trở thành công cụ để "khai phóng" – giải thoát và giải tỏa cho chính tâm hồn đang bị bủa vây.
3. Sự chiếm lĩnh của không gian hư ảo (Hai câu luận đọc ngược)
Vây sương bến đổ chuông hờ hững
Phủ khói chiều vang mõ dập dồn
Sự hoán đổi vị trí của các từ đẩy các động từ “Vây” và “Phủ” lên đầu câu, tạo cảm giác không gian bị nén lại, cô đặc hơn. Sương vây lấy bến rồi tiếng chuông mới buông xuống; khói phủ kín chiều rồi tiếng mõ mới thúc giục. Trật tự này mô tả chính xác khoảnh khắc bóng tối đang thực sự kéo đến chiếm lĩnh toàn bộ vạn vật.
4. Sự quy tụ về chốn bình yên (Hai câu kết đọc ngược)
Bầy nhạn đảo chao mù loãng núi
Mây tràn ngõ cuộn gió lồng thôn .
Bức tranh của chiều nghịch khép lại bằng việc dịch chuyển tầm mắt từ xa về gần, từ cao xuống thấp: Từ cánh nhạn trên đỉnh núi mờ sương, hạ dần xuống ngõ nhỏ mây tràn, và điểm dừng cuối cùng chính là “thôn”.
Chữ “Thôn” khép lại bài thơ ở chiều nghịch mang một ý nghĩa triết lý sâu sắc. Nếu chiều thuận kết thúc bằng chữ “đây” đầy vô định, thì chiều nghịch kết thúc bằng chữ “thôn” đầy tính định cư, vững chãi. Gió có cuộn, mây có tràn thì cuối cùng vẫn bao bọc lấy cái thôn làng ấy. Nó gợi cảm giác sau mọi giông bão hay những phút "lỡ mộng" của tâm hồn, con người lại tìm thấy sự trú ẩn bình yên, nguyên bản nhất của quê hương.
KẾT LUẬN
“Khúc Hoàng Hôn” là một cấu trúc nghệ thuật đối xứng hoàn mỹ. Chiều thuận là cái nhìn có phần bất lực, u buồn trước sự trôi chảy của thời gian; chiều nghịch lại là sự thông tuệ, tự tại chấp nhận quy luật của một "lòng khôn". Bản lĩnh dụng chữ của tác giả LCT đã biến một thể thơ vốn nặng tính quy phạm trở thành một khúc nhạc đa thanh, giàu nhạc tính và thấm đẫm triết lý nhân sinh.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét