MÒ

"Hãy thử lột bỏ lớp vỏ bọc dân dã, bông đùa bên ngoài, bạn sẽ thấy những câu thơ này là một bức tranh lập thể trần trụi về nhân sinh. Nó mở đầu bằng vũng lầy của những ham muốn tầm thường khiến con người tự hạ thấp tư thế của mình, nhưng lại khép lại bằng một bi kịch hiện sinh cay đắng: khi khát vọng bay cao đập đầu vào thực tại, mọi sự mò mẫm trong bóng tối cuối cùng cũng chỉ đổi lại hư vô."

MÒ

Dẫu rối người ta chẳng ngại mò

Trên bèo giữa nước cỏ dày mo

Buồn em đặt bẫy nhiều ông lết

Khổ chị bày mưu lắm gã bò

Dốc thẳng lên trời mơ những lụa

Canh dài mộng biển thấy toàn tro

Người đem thử sức nào suy nghĩ

Hệ quả nằm sau bước dẫm dò ./.

LCT O8/O6/2O26

Bình luận

Bài thơ "MÒ" của tác giả LCT nhìn bề ngoài mang dáng dấp của một bài thơ vịnh vật, vịnh cảnh dân dã, sử dụng thi liệu quen thuộc của đồng quê Nam Bộ. Tuy nhiên, dưới lăng kính phê bình văn học — đặc biệt là từ góc độ Phê bình cấu trúc (Structuralism) và Phê bình phân tâm học (Psychoanalytic Criticism) — tác phẩm này là một phúng dụ (allegory) đầy cay đắng về lòng tham, dục vọng và những bi kịch nhân sinh trong cuộc "dò dẫm" kiếm tìm những giá trị ảo ảnh.

Dưới đây là phần bình lập thể về bài thơ theo các tầng sâu ý nghĩa:

1. Tầng bề mặt: Trò chơi ngôn từ và thi pháp dân gian

Bài thơ được viết theo thể Đường luật (Thất ngôn bát cú), một thể thơ vốn trang nghiêm nhưng lại được tác giả hạ phóng bằng hệ thống ngôn từ thuần Việt, đậm chất "nôm na", suồng sã nhưng đầy thách đố: mò, bèo, cỏ dày mo, lết, bò, dẫm dò.

Biện pháp tu từ nổi bật ở đây là nghệ thuật song quan (nói lái/chơi chữ ngầm) đặc trưng của văn học trào phúng Hồ Xuân Hương.

Các cặp từ đặt bẫy - ông lết, bày mưu - gã bò gợi lên một không gian săn bắt, mò mẫm đầy bản năng.

Địa thế “Trên bèo giữa nước cỏ dày mo” vừa là cảnh thực của đầm lầy, vừa là ẩn dụ cơ thể học, kích thích một liên tưởng phong tình, mời gọi nhưng đầy cạm bẫy.

Chính sự giễu nhại này tạo ra sức hút ban đầu, kéo người đọc vào một mê cung của những ham muốn tầm thường trước khi lột tả bi kịch ở các câu sau.

2. Tầng sâu Phân tâm học: Bi kịch của Dục vọng và Bản năng (Cái Ấy - Id)

Nếu nhìn từ góc độ tâm lý học chiều sâu, hành động "MÒ" không còn là hành vi đánh bắt thủy sản, mà là biểu tượng cho sự xung năng của bản năng (Libido).

“Dẫu rối người ta chẳng ngại mò / Trên bèo giữa nước cỏ dày mo”

Bất chấp sự "rối" (sự hỗn độn, mất phương hướng, hoặc rào cản đạo đức), con người vẫn "chẳng ngại". Cái bản năng chiếm đoạt và khám phá lấn át lý trí.

Sự tha hóa của lý trí: Hãy nhìn cách tác giả hạ nhục vị thế của những kẻ săn mồi: từ "người ta" chuyển thành "ông lết", "gã bò". Khi bị dẫn dắt bởi cái bẫy của "em" và mưu của "chị" (những biểu tượng của sự cám dỗ hoặc những trò ma mãnh của cuộc đời), con người tự tước bỏ tư thế đứng thẳng của một sinh vật có lý trí để trở thành những loài bò sát, lê lết trong vũng lầy của dục vọng.

3. Tầng sâu Hiện sinh: Bi kịch "Dã tràng" và Ảo ảnh cuộc đời

Hai câu luận (câu 5 và 6) là cấu trúc bản lề chuyển bài thơ từ giọng điệu bông đùa sang triết lý hiện sinh sâu sắc:

“Dốc thẳng lên trời mơ những lụa

Canh dài mộng biển thấy toàn tro”

Đây là hai câu thơ hay nhất bài, chứa đựng sự tương phản gay gắt giữa Khát vọng (Mơ - Mộng) và Thực tại (Lụa - Tro):

"Dốc thẳng lên trời": Biểu tượng cho tham vọng tột cùng, muốn leo cao, muốn đạt đến đỉnh cao vinh hoa phú quý ("mơ những lụa").

"Mộng biển": Một giấc mơ bao la, vĩ đại, ngỡ rằng sẽ thu về tài lộc vô biên như đại dương.

Sự thức tỉnh cay đắng: Nhưng kết quả của "canh dài" thức trắng, của một đời bôn ba chỉ là "toàn tro". Tro tàn là biểu tượng tuyệt đối của sự hư vô, của sự đổ vỡ và cái chết. Mọi nỗ lực "mò mẫm" trong đêm tối cuộc đời cuối cùng chỉ đổi lại một nắm tro tàn của sự thất vọng. Nó gợi nhớ đến huyền thoại Sisyphus đẩy đá lên núi hay hình ảnh dã tràng xe cát.

4. Tầng sâu Đạo đức học: Hậu quả của hành vi thiếu phản tư

Bài thơ khép lại bằng một lời cảnh tỉnh mang tính triết luận về Nhân - Quả:

“Người đem thử sức nào suy nghĩ

Hệ quả nằm sau bước dẫm dò”

Tác giả sử dụng từ "thử sức" nghe có vẻ hào hùng, nhưng thực chất đó là sự ngạo mạn, liều lĩnh blind-faith (niềm tin mù quáng). Con người thường lao vào các cuộc chơi (kinh tế, tình ái, danh vọng) với tâm thế "thử vận may" mà "nào suy nghĩ" đến cái giá phải trả.

Từ "dẫm dò" ở câu cuối kết lại một chuỗi hành vi: từ mò (chủ động tìm kiếm) \rightarrow lết/bò (bị động, sa lầy) \rightarrow dẫm dò (sự rụt rè, sợ hãi khi đã muộn màng). Mỗi bước đi không có sự phản tư (reflection) đều để lại những "hệ quả" cay đắng nằm khuất sau bóng tối mà kẻ trong cuộc không thể lường trước.

Lời kết

Bằng việc mượn một cái tên rất đỗi bình dân — "MÒ" —, LCT đã thực hiện một cuộc phẫu thuật tâm lý và xã hội học sắc sảo. Bài thơ không chỉ dừng lại ở tiếng cười trào phúng, phong tình đại chúng, mà nó là bản cáo trạng nhẹ nhàng nhưng thấm thía về chủ nghĩa cơ hội, lòng tham vô độ và sự mù quáng của con người trước những cạm bẫy của cuộc đời. Bản chất của cuộc đời là một cái đầm lầy "cỏ dày mo", và những kẻ chỉ biết "mò" trong bóng tối mà không có ngọn đăng huỳnh của lý trí thì định mệnh của họ đã được định đoạt: biến thành những "gã bò" và nhận về một cuộc đời "toàn tro".